تبلیغات
مقالات و گفتگو های فرهنگی - پافشاری نخستین روحانی اینترنتی بر حفظ سنت‌های حوزوی
پنجشنبه 1 بهمن 1388

پافشاری نخستین روحانی اینترنتی بر حفظ سنت‌های حوزوی

   نوشته شده توسط: شهاب    

آیة الله مهدی هادوی‌تهرانی، نخستین روحانی اینترنتی در ایران است که از 17 سال قبل، پاسخگویی به پرسش‌های دینی در شبکه جهانی اینترنت را آغاز کرده است. وی هم اکنون استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، رئیس هیات علمی بعثه مقام معظم رهبری و آشنا به چهار زبان خارجی است.

این استاد حوزه که برای نخستین بار در این عرصه، درس خارج خود را با دیتا پروژکتور عرضه کرده و سفرهای متعدد علمی به خارج از کشور داشته است به پرسش‌های مرکز خبر حوزه درباره تحول در حوزه پاسخ داد و بر ضرورت توجه به سنت‌ها و اصالت‌های حوزوی تاکید کرد.

آنچه در پی می‌آید حاصل گفت‌وگو با روحانی تحولگرا در حوزه است.


به نظر شما تحول در حوزه‌های علمیه تا چه اندازه ضرورت دارد؟

- تحول در حوزه لازم است و حیات یک ساختار پویا، مرهون تحول مستمر آن ساختار است و این امر دغدغه جدیدی برای حوزه نیست، یادم هست در اواخر حیات حضرت امام (ره) برخی از دوستانی که همین تردید و دغدغه را داشتند با مقام معظم رهبری که در آن موقع رئیس جمهور بودند، تماس گرفتند و قرار شد مقدمات یک اجلاس برای بازنگری در مسائل حوزه فراهم بشود و امام، پیامی دادند که معروف به منشور روحانیت شد و علما، فضلا و مدرسین حوزه مشارکت گسترده ای در آن اجلاس داشتند. بعدها که مقام معظم رهبری مسئولیت رهبری را بر عهده گرفتند: داستان تحول به صورت جدی مطرح بود. به خصوص بعد از اولین سفر رسمی ایشان به قم و سخنرانی در مدرسه فیضیه، ستادی در حوزه که مدیریت آن با آیت الله استادی بود تشکیل شد. در آنجا به همت جمعی از دوستان فاضل کار کارشناسی مفصلی انجام شد. به هر حال می‌خواهم عرض کنم که دغدغه تحول در حوزه دغدغه جدیدی نیست و همواره در حوزه مطرح بوده است، اما در دوره‌های مختلف افت و خیز داشته است.

پرداختن به موضوع تحول با چه آفت‌هایی ممکن است همراه گردد؟

- عدم شناخت دقیق از ساختار و ارزشهای نهفته در حوزه باعث می‌شود که ما محاسن حوزه را در بازسازی آن از دست بدهیم. اگر محاسن بخواهد فدای تحول شود، من تحول را فدای محاسن می‌کنم. علی رغم اهمیت تحول در حوزه، شناخت دقیق حوزه و ارزشهای حوزوی بسیار مهم است. بازنگری، بازشناخت و احیاء سنت‌های حوزوی فراموش شد ما را به بسیاری از مواردی که که در تحول به دنبالش هستیم، می رساند. گاهی اوقات این سئوال را می‌پرسند که در مجامع علمی دنیا چه چیزهایی است که ما بتوانیم از آنجا الگو بگیریم و در حوزه استفاده کنیم، من معتقدم آنها خیلی چیزی ندارند که به ما بدهند.

چطور؟

- آنها چیزهایی که دارند از حوزه‌های اسلامی گرفته‌اند، یعنی اگر شما بروید به دانشگاههای سوربن، اکسفورد، کمبریج و... می‌ببینید اینها سنت‌های حوزه‌ها را که در جریان ارتباط اسلام و اروپا و نیز جنگهای اندلس و صلیبی منتقل شده، حفظ کرده اند؛شما معماری سنتی اسلامی را می‌توانید در معماری آکسفورد ببینید، اینها حتی در معماری تحت تاثیر بوده اند.

برای تحول واقعی در حوزه چه باید کرد؟

- باید با دقت خود حوزه و توانایی‌های حوزه را بشناسیم، یعنی به جای اینکه به فکر این باشیم که با نگاه به بیرون و الگو گرفتن از مراکز آموزشی بیرون برای حوزه نسخه نویسی کنیم، به فکر بازنگری در ریشه‌ها و هویت اصلی حوزه باشیم. ما الان گرفتار ضعف شده ایم، باید ببینیم چطور یک روزی حوزه جلوتر از تحولات عالم حرکت می‌کرده و امروز این اتفاق نمی‌افتد. حوزه در سنت نبوی و سنت اهل بیت (ع) ریشه دارد. اساسا بنیانگذار حوزه‌های علمیه، شخص پیامبر اکرم (ص) و در ادامه ائمه اطهار (ع) بوده اند. البته به این دلیل که بروز و ظهور حوزه امام صادق(ع) فراوان شد، آن چه شهرت گرفته در خصوص ایشان است، ولی معنایش این نیست که ائمه قبلی فاقد این حلقه‌ها بودند. ما امروز می‌بینیم که ابن عباس شاگرد تفسیری علی بن ابی طالب (ع) است، واقعا ایشان حوزه درسی به این معنا داشته است و خود پیامبر اکرم (ص)، اولین معلم و تاسیس کننده حوزه‌های علمیه بوده است لذا سنت‌های موجود در حوزه بسیار ارزشمند است و تغییر ساختار حوزه و بی توجهی به این سنت ها، امکان از بین رفتن سنت‌ها را دارد.

توجه امام خمینی(ره) به موضوع تحول در حوزه چگونه بوده است؟

- امام(ره)، پیشگام تحول در حوزه بوده است، اگر بخواهیم از کسانی که به نوعی در حوزه‌ها تحول ایجاد کردند، نام ببریم با قطعیت می‌توانیم از امام(ره) نام ببریم که بارزترین چهره در تاریخ تفکر اسلامی است، البته امام(ره) این نگرانی را داشتند که مبادا اصالت‌ها از بین برود، لذا بر فقه سنتی جواهری تاکید می‌کردند. در عین حال باید توجه داشت که فقه سنتی به معنای تقلید از فتاوای گذشتان و یا تکرار آنها نیست که خود امام رحمت الله علیه چنین نکردند.

بایسته‌های توسعه و تقویت فرهنگ تحول در حوزه چیست؟

- اولا باید ریشه‌ها و اصالت‌های حوزه را درک و نقاط قوتی که در گذشته بوده بازشناسی کنیم. ثانیا گرایش‌ها و در واقع کشش‌ها را در حوزه بشناسیم. آن کسانی در حوزه موفق بوده و خواهند بود که بتوانند در عین نوآوری، حریم و مرزها را حفظ کنند. نوآوران واقعی برای حوزه شخصیت‌هایی مثل صدرالمتالهین، خواجه نصیرالدین طوسی، شیخ طوسی، علامه حلی، شهید صدر و حضرت امام بوده اند.

برای تقویت فرهنگ تحول باید به سوی تحول ضابطه مند برویم و این کاری نیست که یک گروه بتواند انجام بدهد بلکه نیازمند مشارکت عمومی تمام حوزه است البته هر کس سهم خود را دارد. باید با مدیریت صحیح، نگرانی‌هایی را که احیانا بابت حفظ اصول بین مراجع و مدرسین وجود دارد، رفع کنیم. این تصور غلطی است که بعضا می‌گویند جوانها دنبال تحول هستند و آنهایی که سن بیشتری دارند مخالفند؛اینطور نیست بزرگترهای حوزه پیشگامان تحول در حوزه بوده و هستند، خود اینها اجتهاد را به ما یاد داده اند، اما این نگرانی بوده و هست وقتی در خود مقام معظم رهبری و سایر بزرگان هست که ارزشها و معیارها حفظ بشود و همه به دنبال این هستند که معایب رفع و محاسن حفظ شود، همه به دنبال این هستند که نوآوری با حفظ اصول و معیارها باشد و این خیلی مهم است، ما نیازمند آگاهی و شناخت دقیق از حوزه است. بعضی‌ها یک ظواهری از بیرون را ملاحظه می‌کنند و فکر می‌کنند که خیلی قوت دارد، بدون اینکه واقعیت این ظواهر تحلیل شود، الگو برداری می‌کنند.

تحلیل شما از نظام آموزشی موجود در مراکز آموزش عالی چیست؟

- به عنوان مثال ساختار آموزشی نوین در ایران، دستاورد غرب است؛این دانه ای که غرب کاشته است برای این نکاشته که ایران از آن بهره‌مند بشود، این را کاشته که خودش از آن بهره ببرد، درست است که ما بعد از انقلاب سعی کردیم از این دانه برای خودمان بهره ببریم، ولی خیلی وقت‌ها این دانه آن هدف را تامین می‌کند و ما نمی‌توانیم این واقعیت را نادیده بگیریم، بسیاری از بهترین تحصیلکرده‌های دانشگاهی ما نهایتا جذب آنجا می‌شوند، شاگرد اول‌های المپیادهای ما در بهترین دانشگاه‌های آنها جذب می‌شوند و اصلا اگر جذب نشوند خلاف قاعده است، بنابراین به این دانشگاه داخلی نمی‌شود نگاه کرد و الگو برداری کرد. بنده از ابتدا در بحث وحدت حوزه و دانشگاه به این نکته تاکید داشتم که دانشگاه باید به حوزه نگاه و الگوبرداری کند تا بتواند جریان خود را اصلاح نماید، حوزه نمی‌تواند به دانشگاه نگاه کند. به اصطلاح آواز دهل شنیدن از دور خوش است، من نمی‌گویم هر چه در بیرون است خوب نیست، ولی اینقدر که تصور می‌شود نیست. من یک وقتی خدمت حضرت آیت الله فاضل (ره) نکته ای عرض کردم، ایشان فرمودند که تو با نظم در حوزه مخالفی، عرض کردم نه من به شدت معتقد به نظم هستم، اما نظم هر ساختاری متناسب با خود آن ساختار باید باشد، گفتم آقا اگر شما نظم یک سربازخانه را بخواهی بیاورید به حوزه این کمک به حوزه نیست، این نظم، آنجا به درد می‌خورد، اما اینجا به درد نمی‌خورد حتی نظم دبیرستان را بیاورید این هم به درد نمی‌خورد متاسفانه بعضی وقت‌ها به اسم اینکه می‌خواهیم حوزه نظم پیدا کند الگوبرداری‌های خیلی ابتدایی از نظم‌هایی می‌کنیم که موفقیتش مشخص نیست و اینجا صدمه می‌بین.

ما در حوزه دستکاری کرده و یکسری برنامه‌های جدید آورده ایم. امروز اگر می‌خواهیم تحول در حوزه مدیریت بشود واجب است مدیریت حوزه بیاید و کل کارهایی را که در طول این سی سال اتفاق افتاده است، منصفانه بررسی کند و ببیند که ما واقعا چقدر موفق بوده ایم و چقدر نقطه ضعف داشته ایم، آنگاه موفقیت‌ها تقویت شود و نقطه ضعف‌ها قوت پیدا کند. یک وقتی حضرت آیت الله فاضل فرمودند که «می خواهیم حوزه ای داشته باشیم که به جای یک شیخ انصاری صدها شیخ انصاری پیدا بشود» بنده به جسارت و فضولی عرض کردم که می‌ترسم یک دستکاری بکنید که همان یک دانه هم پیدا نشود؛البته ایشان چند سال بعد من را احضار کردند و گفتند که فلانی! چند سال گذشته یک مطلبی را گفتی، حالا من رسیده‌ام که آن بحران دارد اتفاق می‌افتد. واقعا باید آسیب شناسی کنیم که چه تعداد طلبه مستعد و با عشق و علاقه به حوزه آمدند و دلزده شدند و چرا اینگونه شده است. چه باعث شده است که اینها بروند و احیانا بعضی‌ها منحرف شوند؟

بنده از نزدیک شاهد بودم که چه آدمهایی با چه زحمت‌هایی آمدند خود را به حوزه رساندند و بعد دلزده شدند ما باید این را بفهمیم و درمان کنیم.

در مجموع ارزیابی شما از شرایط فعلی حوزه چیست؟

- معتقدم همین حوزه با تمامی کاستی‌هایی که دارد قطعا قوی‌تر از تمام دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور است. ممکن است در آنجا تک دانه‌هایی شکوفا شوند، ولی در کلیت، اینجا قوی‌تر است. بنده دانشجو بوده‌ام و هم اکنون در وزارت علوم، رییس گروه فقه و حقوق شورای بررسی متون هستم و یکی از بنیانگذاران رشته فلسفه در دانشگاه صنعتی شریف به شمار می‌روم و با اطلاع عرض می‌کنم که هیچ یک از مراکز آموزش عالی در برایند، کارشان به قوت و توان حوزه نیست و حتی این حوزه فعلی از بسیاری مراکز آموزشی دنیا جلوتر است.

ارتباط علمی حوزه با مجامع علمی جهان چه برکاتی می‌تواند داشته باشد؟

- یکی از مشکلات حوزه این است که جزیره بسته است و تعاملش با دنیا کم است، اما اگر همین حوزه با دنیا تعامل علمی پیدا می‌کرد، اگر همین حوزه می‌توانست مفاهیمی که تولید کرده به دنیا عرضه کند می‌دیدید که چقدر با بهت جهانیان روبرو می‌شد. کسی از حوزه توقع ندارد که ماهواره و یا موشک به آسمان بفرستد ما کار خودمان را انجام می‌دهیم.

نظر شما در خصوص توسعه دانش‌های دینی در حوزه چیست؟

- یکی از ضعف‌های حوزه این است که ما به همه علوم اسلامی سهمی را که شایسته آنها بوده، نداده ایم؛نمی گویم سهم همه مساوی باشد ولی سهم شایسته ای که باید به کلام، فلسفه و یا تفسیر داده می‌شد، نداده ایم البته تلاشهایی شده و مراکز تخصصی ایجاد شده، اما حوزه، حوزه فقه و اصول است و غنی‌ترین تحقیقات و پژوهش‌ها در این بخش قرار دارد. بنابراین یکی از کارهایی که باید بشود همین توسعه دانشهای دینی در حوزه و بازگشت به سنت‌های حوزه کهن است. البته توجه به این سنت‌ها به معنای عدم بهره مندی از ابزار روزآمد نیست.

برای بهره مندی از امکانات و روش‌های بیرونی چه ظرافت‌هایی را باید مورد توجه قرار داد؟

- تصور اسلام از علمای دین با تصور مسیحیت کاملا متفاوت است. در مسیحیت، روحانی واسطه بین خدا و خلق است، اما در اسلام، عالمان دین را داریم که اینها متخصصان دین هستند، بنابراین در اسلام به هویت علم خیلی اهمیت داده شده است. اسلام با این ادعا به میدان می‌آید که اگر شما بدانید به من اعتقاد پیدا می‌کنید، بر خلاف تصوراتی که در مسیحیت وجود دارد که بین علم و دین تنافی است و مثلا فرقه‌هایی در مسیحیت داریم که می‌گوید ایمان برای حوزه‌های جهل انسان است، لذا بعضی از اندیشمندان غربی در نیمه اول قرن بیستم و برخی اکتشافات علمی، تعبیر به مرگ خدا کردند و راسل در آخرین جشن تولدش گفت که دیگر دوران دین گذشته است. در حالی که در اسلام، علم فی نفسه مقدس و ارزش است و در قرآن و روایات بر علم و عالم تاکید شده است. همه اینها نشان می‌دهد که برخلاف تمدن جدید که علم را مصدر اقتصاد و ارزش‌های مادی قرار داد، اسلام برای علم هویت قائل است و تاکید می‌کند که با یادگیری علم می‌توانی به خدا نزدیک شوی و در همین دین بحث ارشاد جاهل به عنوان یک واجب مطرح می‌شود. حتی علوم تجربی و طبیعی حداقل از زمان امام صادق(ع) در متن حوزه‌های علمیه بوده است و این آمیختگی موجب می‌شد که علماء فیزیک و شیمی، همه جا قدرت خدا را می‌دید اما امروز دانشمندان غربی همه چیز را با نگاه مادی می‌بینند. خب با این اوصاف اگر ما بدون توجه به زیر ساخت‌های سنتی خود، الگوهای غربی را در حوزه بیاوریم بلافاصله آثار و تبعات فرهنگی‌اش را می‌بینیم. ما گاهی اوقات می‌گوییم که طلبه‌های قدیم چنین و چنان بودند و طلبه‌های فعلی را مذمت می‌کنیم در حالی که ممکن است کاستی‌های موجود به خاطر دست کاری‌های ما در ساختار‌ها و بی توجهی به زیرساخت‌ها باشد.

شما در مطالب خود تاکید زیادی بازگشت به ریشه‌ها داشتید. چرا؟

- برای اینکه بازگشت به ریشه‌ها زمینه را خیلی سریعتر آماده می‌کند و در آنصورت حوزه با دانشگاههای دنیا متفاوت می‌شود. شخصا وقتی به حوزه رسیدم دیدم اینجا چیزی را می‌شود به دست آورد که هیچ جای دنیا نمی‌شد به دست آورد و هنوز هم معتقدم که همینطور است. شاید همه فرصت این تجربه و یا صبر آن را ندارند، می آیند چند روزی می‌مانند و دلزده می‌شوند؛حوزه جایی است که اگر آدم حقیقتش را درک کند می‌بیند که اینجا چیزی می‌تواند به انسان بدهد و انسان می‌تواند به دست بیاورد که هیچ جای دیگر در دسترس نیست.


منبع: حوزه نیوز